Correlation between herbicide contamination and effects on reproductive system of cyprinid fish Puntioplites proctozysron in Nan river, Wiangsa district, Nan province - Sinlapachai Senarat (Chulalongkorn University, 2011)
การใช้สารฆ่าวัชพืชในจังหวัดน่านทางภาคเหนือของประเทศไทยมีปริมาณเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง พาราควอต ไกลโฟเสต และอะทราซีน แม่น้ำน่านบริเวณใกล้กับแหล่งเกษตรกรรมจึงมีความเสี่ยงสูงต่อการปนเปื้อนของสารฆ่าวัชพืชจากน้ำไหลบ่าผิวดิน สัตว์น้ำที่ดำรงชีวิตในบริเวณดังกล่าวอาจได้รับผลกระทบจากการปนเปื้อน การวิจัยครั้งนี้ได้เลือกใช้ ปลากะมัง Puntioplites proctozysron เป็นสัตว์เฝ้าระวังผลกระทบของการปนเปื้อนสารฆ่าวัชพืชในแม่น้ำน่าน โดยเก็บตัวอย่างปลาจากแม่น้ำน่านบริเวณใกล้พื้นที่เกษตรกรรม ตำบลส้าน อำเภอเวียงสา จังหวัดน่าน ในฤดูฝน (กรกฏาคม และตุลาคม พ.ศ. 2553) และฤดูแล้ง (มกราคม และเมษายน พ.ศ. 2554) ผลการวิเคราะห์การตกค้างของสารฆ่าวัชพืช พบอะทราซีนในน้ำ (ND-0.15 มิลลิกรัมต่อลิตร) ในดินตะกอน (ND-0.24 มิลลิกรัมต่อกิโลกรัม) และในอวัยวะสร้างเซลล์สืบพันธุ์ของปลากะมัง (ND-0.15 ไมโครกรัมต่อกรัม) ในขณะที่ไกลโฟเสตพบเฉพาะในอวัยวะสร้างเซลล์สืบพันธุ์ของปลากะมัง (1.20-2.01 นาโนกรัมต่อกรัม) การวิเคราะห์ค่าสุขภาวะโดยรวม (CF) และค่าภาวะการเจริญพันธุ์ (GSI) พบว่า CF ของปลาทั้งสองเพศมีค่าสูงอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติในเดือนมกราคม พ.ศ. 2553 ในขณะที่ GSI ของปลาเพศผู้มีค่าสูงอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติในเดือนมกราคม พ.ศ. 2554 ส่วนในปลาเพศเมียมีค่าสูงอย่างมีนัยสำคัญในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2553 เมื่อนำข้อมูล CF และ GSI มาหาความสัมพันธ์กับปริมาณการปนเปื้อนของอะทราซีนในเนื้อเยื่ออวัยวะสร้างเซลล์สืบพันธุ์ โดยใช้ค่าทางสถิติความสัมพันธ์แบบ Spearman ผลการศึกษาแสดงให้เห็นว่า CF และ GSI มีความสัมพันธ์กับปริมาณอะทราซีนในอัณฑะในทิศทางเดียวกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ ส่วนเพศเมีย GSI มีความสัมพันธ์กับปริมาณอะทราซีนในรังไข่ในทิศทางตรงกันข้ามอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ แต่อย่างไรก็ตาม CF และ GSI ไม่ได้แสดงความสัมพันธ์อย่างชัดเจนกับปริมาณอะทราซีนในอวัยวะสร้างเซลล์สืบพันธุ์ แต่อาจจะเกี่ยวข้องกับฤดูกาลมากกว่าการปนเปื้อนของสารฆ่าวัชพืชเพียงอย่างเดียว ผลการศึกษาทางพยาธิสภาพเนื้อเยื่ออวัยวะสร้างเซลล์สืบพันธุ์ของปลากะมังพบความผิดปกติในอัณฑะ เช่น testicular atrophy, testicular degeneration, Leydig cell และ Sertoli cell degeneration, asynchronous development, karyorhexis, karyolysis, germ cell atrophy, germ cell hypertrophy, eosinophilic cytoplasm ส่วนในรังไข่พบความผิดปกติ เช่น ovarian degeneration, oocyte hyperplasia, atresia ในระยะ oogonia, atresia ในระยะ previtellogenic oocytes, vacuolar degeneration และ follicular hyperplasia เมื่อนำพยาธิสภาพที่เกิดขึ้นมาหาความสัมพันธ์กับปริมาณการปนเปื้อนของอะทราซีนในเนื้อเยื่ออวัยวะสร้างเซลล์สืบพันธุ์ พบว่า testicular atrophy, Leydig cell degeneration ในปลาเพศผู้ ตลอดจน atresia ในระยะ previtellogenic oocyte และ vacuolar degeneration ในปลาเพศเมีย มีความสัมพันธ์กับปริมาณอะทราซีนในอวัยวะสร้างเซลล์สืบพันธุ์ในทิศทางเดียวกันอย่างมีนัยสำคัญทางสถิติ จากผลการศึกษาครั้งนี้สรุปได้ว่าการปนเปื้อนของอะทราซีนในแม่น้ำน่านอาจชักนำให้เกิดพยาธิสภาพในอวัยวะสร้างเซลล์สืบพันธุ์ของปลากะมัง ซึ่งอาจนำไปสู่ปัญหาในระดับประชากรต่อไป ผลการศึกษายังแสดงให้เห็นว่า Leydig cell และเซลล์ไข่ในระยะต้น เป็นเซลล์ที่เกิดความเสียหายได้มาก พยาธิสภาพที่พบในการศึกษาครั้งนี้ยังพิสูจน์ได้ว่า ปลากะมังสามารถใช้เป็นสัตว์เฝ้าระวังในการประเมินผลกระทบของสารฆ่าวัชพืชที่ปนเปื้อนในแม่น้ำน่านได้